ARFID και Αισθητηριακή Ευαισθησία: Γιατί Κάποιες Υφές Είναι «Αφόρητες»

Αν κάποιες τροφές σας προκαλούν έντονη δυσφορία λόγω υφής, μυρωδιάς, θερμοκρασίας ή εμφάνισης, δεν σημαίνει ότι είστε «δύσκολοι» ή «ιδιότροποι». Για ορισμένα άτομα, τα αισθητηριακά χαρακτηριστικά του φαγητού μπορεί να γίνονται πραγματικά ανυπόφορα.

Η εμπειρία αυτή μπορεί να συνδέεται με το ARFID, δηλαδή την Αποφευκτική/Περιοριστική Διαταραχή Πρόσληψης Τροφής. Μπορεί επίσης να εμφανίζεται σε άτομα με αυτισμό, ΔΕΠΥ ή άλλες αισθητηριακές ιδιαιτερότητες.

Ανακαλύψτε τι μπορεί να κρύβεται πίσω από την έντονη επιλεκτικότητα στο φαγητό. Δείτε πότε χρειάζεται αξιολόγηση και πώς μπορείτε να δημιουργήσετε μια πιο ασφαλή σχέση με τα γεύματα, χωρίς πίεση και εξαναγκασμό.

Τι είναι το ARFID;

Το ARFID είναι μια διατροφική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από σημαντικό περιορισμό στην ποσότητα ή στην ποικιλία των τροφών.

Η αποφυγή δεν οφείλεται απαραίτητα σε ανησυχία για το βάρος ή την εικόνα σώματος. Μπορεί να σχετίζεται με:

• έντονη αισθητηριακή ευαισθησία,

• φόβο για πνιγμό, εμετό ή πόνο,

• μειωμένο ενδιαφέρον για το φαγητό,

• δυσκολία αναγνώρισης της πείνας και του κορεσμού,

• άγχος ή ανάγκη για αυστηρή προβλεψιμότητα.

Το ARFID μπορεί να επηρεάσει παιδιά, εφήβους και ενήλικες. Η επίδρασή του μπορεί να αφορά τη σωματική υγεία, την ενέργεια, τη σχολική ή εργασιακή καθημερινότητα, τις κοινωνικές σχέσεις και την οικογενειακή ζωή.

Μάθετε περισσότερα για την υποστήριξη για ARFID από το Κε.Δι.Ψ.Υ.

Γιατί κάποιες υφές είναι πραγματικά «αφόρητες»;

Ο εγκέφαλος δεν επεξεργάζεται όλες τις αισθητηριακές πληροφορίες με τον ίδιο τρόπο. Η γεύση, η όσφρηση, η αφή στο στόμα, η θερμοκρασία και η εμφάνιση ενός τροφίμου συνδυάζονται σε μία συνολική εμπειρία.

Σε ένα άτομο με αισθητηριακή υπερευαισθησία, ένα ερέθισμα μπορεί να γίνεται πολύ πιο έντονο. Μια τροφή που για κάποιον είναι απλώς μαλακή, για κάποιον άλλο μπορεί να μοιάζει κολλώδης, απρόβλεπτη ή δυσάρεστη σε βαθμό που προκαλεί άμεση αποφυγή.

Συχνά αναφέρονται δυσκολίες με:

• πολτώδεις ή «λασπώδεις» υφές,

• ζελατινώδεις ή γλιστερές τροφές,

• φαγητά που αναμειγνύουν πολλές υφές,

• τραγανές τροφές που θρυμματίζονται,

• τροφές που αλλάζουν υφή κατά τη μάσηση,

• φαγητά με σάλτσα ή υγρά στοιχεία,

• πολύ ζεστά ή πολύ κρύα τρόφιμα,

• έντονες μυρωδιές,

• συγκεκριμένα χρώματα ή τρόπους παρουσίασης.

Για ορισμένα άτομα, η δυσφορία ξεκινά πριν από την πρώτη μπουκιά. Η θέα, η μυρωδιά ή ο ήχος ενός τροφίμου μπορεί να αυξήσει την ένταση. Μπορεί να εμφανιστούν ναυτία, αναγούλα, άγχος, πανικός ή ανάγκη απομάκρυνσης από το τραπέζι.

Αυτό δεν είναι απλή άρνηση. Είναι ένας τρόπος με τον οποίο το νευρικό σύστημα αντιδρά σε ένα ερέθισμα που βιώνεται ως υπερβολικό ή μη ασφαλές.

Πώς συνδέεται η αισθητηριακή ευαισθησία με τον αυτισμό και τη ΔΕΠΥ;

Η αισθητηριακή επεξεργασία μπορεί να διαφέρει σημαντικά στα αυτιστικά άτομα. Οι διαφορές αυτές μπορεί να αφορούν τον ήχο, το φως, την αφή, την κίνηση, τη γεύση και την όσφρηση.

Η τροφή αποτελεί ένα σύνθετο αισθητηριακό ερέθισμα. Δεν αφορά μόνο τη γεύση. Αφορά ταυτόχρονα την υφή, τη θερμοκρασία, την εμφάνιση, τη μυρωδιά και τις αισθήσεις μέσα στο στόμα.

Η σύνδεση με τον αυτισμό δεν σημαίνει ότι κάθε αυτιστικό άτομο έχει ARFID. Σημαίνει ότι οι αισθητηριακές δυσκολίες και η σοβαρή επιλεκτικότητα είναι συχνότερες σε αυτόν τον πληθυσμό και χρειάζονται προσεκτική κατανόηση.

Η ΔΕΠΥ μπορεί επίσης να επηρεάσει τη σχέση με το φαγητό. Μπορεί να συνδέεται με:

• δυσκολία οργάνωσης και προετοιμασίας γευμάτων,

• λησμονιά του φαγητού μέσα στην ημέρα,

• δυσκολία αναγνώρισης των σημάτων πείνας,

• υπερευαισθησία σε ορισμένα ερεθίσματα,

• ανάγκη για απλές και γρήγορες επιλογές,

• αυξημένο άγχος όταν αλλάζει η ρουτίνα.

Εξετάστε τη συνολική εικόνα. Μην εστιάζετε μόνο στο αν το άτομο «δοκιμάζει» ή «δεν δοκιμάζει» ένα τρόφιμο. Ρωτήστε τι ακριβώς το δυσκολεύει και σε ποιες συνθήκες.

Επιλεκτικό φαγητό ή ARFID; Δείτε τη διαφορά

Η επιλεκτικότητα στο φαγητό είναι συχνή, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία. Μπορεί να αφορά προσωρινή άρνηση νέων τροφών ή προτίμηση συγκεκριμένων γεύσεων.

Στην τυπική επιλεκτικότητα, το άτομο συνήθως:

• διατηρεί επαρκή ποικιλία τροφών,

• καλύπτει τις βασικές διατροφικές ανάγκες,

• αναπτύσσεται και λειτουργεί χωρίς σημαντικές επιπτώσεις,

• μπορεί σταδιακά να δεχτεί αλλαγές,

• δεν βιώνει έντονο φόβο ή δυσφορία στα περισσότερα γεύματα.

Στο ARFID, η αποφυγή είναι πιο επίμονη και επηρεάζει ουσιαστικά την καθημερινότητα. Μπορεί να παρατηρείτε:

• πολύ περιορισμένη λίστα «ασφαλών» τροφών,

• αποκλεισμό ολόκληρων ομάδων τροφίμων,

• έντονη αναστάτωση όταν αλλάζει μάρκα, συσκευασία ή τρόπος μαγειρέματος,

• αναγούλα, πανικό ή κλάμα μπροστά σε συγκεκριμένες υφές,

• δυσκολία στο σχολικό ή εργασιακό γεύμα,

• αποφυγή πάρτι, εστιατορίων και κοινωνικών περιστάσεων,

• απώλεια βάρους ή δυσκολία αναμενόμενης ανάπτυξης,

• διατροφικές ελλείψεις ή ανάγκη συμπληρωμάτων,

• επίμονη κόπωση και μειωμένη συγκέντρωση,

• εξάρτηση από ελάχιστες τροφές για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Το βάρος από μόνο του δεν αρκεί για να αποκλειστεί το ARFID. Ένα άτομο μπορεί να έχει ARFID χωρίς να είναι λιποβαρές. Το σημαντικό είναι να εξετάσετε την επάρκεια της διατροφής και τον βαθμό στον οποίο η δυσκολία περιορίζει τη ζωή.

Αναζητήστε αξιολόγηση όταν το φαγητό προκαλεί σημαντικό άγχος, όταν η διατροφή στενεύει με τον χρόνο ή όταν επηρεάζονται η υγεία, η ανάπτυξη, η εργασία, το σχολείο και οι σχέσεις.

Πρακτικές στρατηγικές χωρίς πίεση και εξαναγκασμό

Η φράση «αν πεινάσει, θα φάει» δεν βοηθά πάντα. Για ένα άτομο με έντονη αισθητηριακή αποστροφή, η πείνα δεν εξαφανίζει τη δυσφορία. Μπορεί να αυξήσει το άγχος και να κάνει τα γεύματα ακόμη πιο δύσκολα.

Δοκιμάστε τα παρακάτω:

Δημιουργήστε προβλεψιμότητα

Κρατήστε ένα σταθερό πρόγραμμα γευμάτων και σνακ. Ενημερώστε το άτομο εκ των προτέρων για το τι θα υπάρχει στο τραπέζι. Χρησιμοποιήστε οπτικό πρόγραμμα ή απλές γραπτές οδηγίες, όταν αυτό βοηθά.

Η προβλεψιμότητα είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στην επιστροφή στο σχολείο ή στην εργασία μετά τις διακοπές. Προετοιμάστε μαζί τα γεύματα μεταφοράς. Συμπεριλάβετε τουλάχιστον μία γνώριμη και αποδεκτή επιλογή.

Προσφέρετε «ασφαλή» τροφή

Μην αφαιρείτε απότομα τις τροφές που ήδη γίνονται ανεκτές. Αποτελούν σημαντική βάση για επαρκή πρόσληψη και αίσθημα ασφάλειας.

Προσφέρετε μια νέα τροφή δίπλα σε μια γνώριμη επιλογή. Μην απαιτήσετε να καταναλωθεί.

Μειώστε τα αισθητηριακά ερεθίσματα

Προσαρμόστε τον χώρο. Εξετάστε τον φωτισμό, τους ήχους, τις μυρωδιές και τον αριθμό των ατόμων στο τραπέζι. Επιτρέψτε ακουστικά, διαφορετικά σκεύη ή ένα πιο ήσυχο σημείο, όταν αυτά διευκολύνουν τη ρύθμιση.

Ενθαρρύνετε την εξερεύνηση χωρίς κατανάλωση

Η επαφή με μια τροφή δεν χρειάζεται να ξεκινά με τη δοκιμή. Συμφωνήστε μικρά βήματα:

1. κοιτάξτε την τροφή,

2. κρατήστε την σε ξεχωριστό πιάτο,

3. αγγίξτε την,

4. μυρίστε την από απόσταση,

5. φέρτε την κοντά στα χείλη,

6. δοκιμάστε μόνο όταν υπάρχει ετοιμότητα.

Σταματήστε εάν η δυσφορία αυξάνεται σημαντικά. Η σταδιακή προσέγγιση χρειάζεται συνεργασία και εξατομίκευση. Δεν είναι άσκηση υπακοής.

Αποφύγετε τη ντροπή και τις συγκρίσεις

Μην χρησιμοποιείτε χαρακτηρισμούς όπως «ιδιότροπος», «μωρό» ή «δύσκολος». Μην συγκρίνετε το άτομο με αδέλφια ή συνομηλίκους.

Πείτε: «Βλέπω ότι αυτή η υφή σε δυσκολεύει. Ας βρούμε τι θα σε βοηθούσε να νιώσεις πιο ασφαλής».

Πότε χρειάζεται διεπιστημονική αξιολόγηση;

Ζητήστε βοήθεια όταν οι διατροφικές δυσκολίες επιμένουν ή περιορίζουν τη ζωή. Η αξιολόγηση χρειάζεται να εξετάζει ολόκληρη την εικόνα.

Ένας διαιτολόγος μπορεί να αξιολογήσει:

• την ποικιλία και την επάρκεια της διατροφής,

• πιθανές ελλείψεις,

• την ανάπτυξη ή τη διακύμανση του βάρους,

• την ανάγκη για συμπληρώματα,

• ένα ρεαλιστικό και προσαρμοσμένο πλάνο γευμάτων.

Ένας ψυχολόγος μπορεί να εξετάσει:

• το άγχος γύρω από το φαγητό,

• τον φόβο πνιγμού ή εμετού,

• τη συναισθηματική ρύθμιση,

• προηγούμενες δυσάρεστες εμπειρίες,

• τη συνύπαρξη αυτισμού, ΔΕΠΥ, τραύματος, κατάθλιψης ή άλλων δυσκολιών.

Ένας εργοθεραπευτής μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του αισθητηριακού προφίλ και στις προσαρμογές του περιβάλλοντος. Μπορεί να εξετάσει την ανοχή σε υφές, θερμοκρασίες, μυρωδιές και άλλες αισθήσεις που επηρεάζουν τα γεύματα.

Η διεπιστημονική ομάδα του Κε.Δι.Ψ.Υ. συνεργάζεται με βάση τις ανάγκες κάθε ατόμου. Η προσέγγιση μπορεί να περιλαμβάνει εξειδικευμένη ψυχολογική υποστήριξη, διατροφική καθοδήγηση, αισθητηριακές προσαρμογές και σταδιακή έκθεση, πάντα χωρίς πίεση.

Δεν είναι ιδιοτροπία. Είναι μια εμπειρία που χρειάζεται κατανόηση.

Η αισθητηριακή ευαισθησία στο φαγητό είναι πραγματική. Μπορεί να είναι δύσκολο να εξηγηθεί, ιδιαίτερα όταν οι άλλοι δεν αντιλαμβάνονται το ίδιο ερέθισμα.

Ακούστε τι σας λέει το σώμα και το νευρικό σας σύστημα. Παρατηρήστε ποιες υφές, θερμοκρασίες, μυρωδιές και συνθήκες κάνουν τα γεύματα πιο δύσκολα. Καταγράψτε τις επιπτώσεις στην καθημερινότητα. Μην περιμένετε να επιδεινωθεί η κατάσταση για να ζητήσετε βοήθεια.

Ενημερωθείτε για τις διατροφικές διαταραχές και επικοινωνήστε με μια εξειδικευμένη ομάδα μέσω της σελίδας επικοινωνίας. Η υποστήριξη μπορεί να γίνει και διαδικτυακά, στην Ελλάδα και την Κύπρο.

Η αναζήτηση βοήθειας δεν σημαίνει ότι αποτύχατε. Σημαίνει ότι επιλέγετε φροντίδα που σέβεται τις ανάγκες, τον ρυθμό και τη νευροδιαφορετικότητα κάθε ανθρώπου.

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας. Για επιστημονική ενημέρωση σχετικά με το ARFID, δείτε και την πρόσφατη ανασκόπηση στο Journal of Eating Disorders.