Ορθορεξία: Πώς να Ξεχωρίσετε την Υγιεινή Διατροφή από την Εμμονή

Το ενδιαφέρον για τη διατροφή και την υγεία μπορεί να αποτελεί μια θετική μορφή αυτοφροντίδας. Προσέξτε, όμως, τι συμβαίνει όταν οι διατροφικές επιλογές συνοδεύονται από φόβο, ενοχή και άκαμπτους κανόνες.

Η ορθορεξία περιγράφει μια έντονη ενασχόληση με την «καθαρότητα» ή την «τελειότητα» των τροφών. Δεν σημαίνει απλώς ότι προτιμάτε θρεπτικά γεύματα ή ότι αποφεύγετε ορισμένα τρόφιμα. Το βασικό ερώτημα είναι διαφορετικό:

Σας βοηθά η διατροφή να ζείτε καλύτερα ή αρχίζει να περιορίζει τη ζωή σας;

Χρησιμοποιήστε αυτό το ερώτημα ως αφετηρία προβληματισμού. Μην προσπαθήσετε να αυτοδιαγνωστείτε με βάση μια λίστα συμπτωμάτων. Η ορθορεξία δεν αποτελεί, μέχρι σήμερα, ξεχωριστή επίσημη διάγνωση στα βασικά διεθνή συστήματα ταξινόμησης. Ωστόσο, η δυσφορία και οι περιορισμοί που μπορεί να τη συνοδεύουν είναι πραγματικοί και αξίζουν υποστήριξη.

Υγιεινή διατροφή ή διατροφική εμμονή;

Η ισορροπημένη διατροφή μπορεί να περιλαμβάνει προγραμματισμό, ενημέρωση και προσωπικές επιλογές. Παράλληλα, διατηρεί χώρο για αλλαγές, διαφορετικές ανάγκες και απρόβλεπτες περιστάσεις.

Η διατροφική εμμονή χαρακτηρίζεται περισσότερο από την ακαμψία και το άγχος. Οι κανόνες γίνονται τόσο αυστηροί, ώστε μια μικρή αλλαγή να βιώνεται ως αποτυχία ή κίνδυνος.

Δείτε τις βασικές διαφορές:

Υγιής σχέση με τη διατροφή	Σχέση που προκαλεί ανησυχία
Υπάρχει ευελιξία ανάλογα με την περίσταση	Η παρέκκλιση από τους κανόνες προκαλεί έντονη δυσφορία
Η διατροφή εντάσσεται στην καθημερινότητα	Η καθημερινότητα οργανώνεται γύρω από τη διατροφή
Υπάρχει χώρος για απόλαυση και κοινωνικά γεύματα	Τα γεύματα με άλλους αποφεύγονται ή προκαλούν φόβο
Οι επιλογές βασίζονται στη φροντίδα	Οι επιλογές βασίζονται κυρίως σε ενοχή ή υποχρέωση
Η αυτοεκτίμηση δεν εξαρτάται από το τι φάγατε	Η αξία σας συνδέεται με το πόσο «τέλεια» φάγατε

Μην αξιολογείτε τη σχέση σας με το φαγητό από μία μόνο συμπεριφορά. Εξετάστε το συνολικό μοτίβο, το συναίσθημα που το συνοδεύει και την επίδρασή του στη ζωή σας.

Τέσσερα πρακτικά κριτήρια για να προβληματιστείτε

1. Ευελιξία ή ακαμψία;

Η ευελιξία δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψετε τις διατροφικές σας προτιμήσεις. Σημαίνει ότι μπορείτε να προσαρμοστείτε όταν αλλάζουν οι συνθήκες.

Αναρωτηθείτε:

• Μπορείτε να αλλάξετε ένα γεύμα όταν δεν υπάρχει η συνηθισμένη επιλογή;

• Μπορείτε να φάτε ένα γεύμα που προετοίμασε κάποιος άλλος;

• Μπορείτε να συμμετάσχετε σε μια έξοδο χωρίς να γνωρίζετε εκ των προτέρων κάθε συστατικό;

• Μπορείτε να επιστρέψετε στη συνηθισμένη σας ρουτίνα χωρίς να «τιμωρήσετε» τον εαυτό σας;

Αν οι αλλαγές προκαλούν έντονο φόβο, ενοχή ή ανάγκη για επιπλέον περιορισμό, εξετάστε τι ρόλο έχουν αποκτήσει οι κανόνες στη ζωή σας.

Οι ιατρικά απαραίτητοι διατροφικοί περιορισμοί, οι αλλεργίες και οι αισθητηριακές ανάγκες δεν αποτελούν από μόνοι τους ένδειξη ορθορεξίας. Ειδικά για τα αυτιστικά άτομα ή τα άτομα με αισθητηριακές ευαισθησίες, ορισμένες σταθερές επιλογές μπορεί να προσφέρουν ασφάλεια και προβλεψιμότητα. Η αξιολόγηση χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη το προσωπικό πλαίσιο και όχι μόνο το τι τρώτε.

2. Κοινωνική συμμετοχή ή απομόνωση;

Το φαγητό συνδέεται συχνά με τις σχέσεις, τις γιορτές και την καθημερινή επικοινωνία. Όταν οι διατροφικοί κανόνες δυσκολεύουν σταθερά τη συμμετοχή σας, δώστε προσοχή.

Ίσως:

• αποφεύγετε εστιατόρια ή οικογενειακά τραπέζια,

• αρνείστε προσκλήσεις επειδή δεν γνωρίζετε το μενού,

• παίρνετε πάντοτε δικό σας φαγητό,

• αισθάνεστε ότι οι άλλοι δεν μπορούν να κατανοήσουν τους κανόνες σας,

• αποφεύγετε ταξίδια, διακοπές ή επαγγελματικά γεύματα.

Η επιλογή να μαγειρεύετε στο σπίτι δεν είναι προβληματική. Γίνεται ανησυχητική όταν η απουσία ελέγχου σάς οδηγεί σε απομόνωση ή όταν οι κοινωνικές ανάγκες υποχωρούν συνεχώς μπροστά στη διατροφή.

Μην πιέσετε τον εαυτό σας να συμμετέχει σε κάθε περίσταση χωρίς υποστήριξη. Αναζητήστε έναν τρόπο να κατανοήσετε τι προκαλεί τον φόβο και πώς μπορείτε να διευρύνετε σταδιακά την αίσθηση ασφάλειας.

3. Άγχος ή άνεση;

Η φροντίδα της υγείας συνήθως συνοδεύεται από αίσθημα φροντίδας και ικανοποίησης. Η ορθορεξική σκέψη μπορεί να συνοδεύεται από συνεχή έλεγχο, φόβο και ενοχή.

Παρατηρήστε τι συμβαίνει πριν και μετά τα γεύματα:

• Νιώθετε ηρεμία όταν ακολουθείτε τους κανόνες σας ή κυρίως ανακούφιση επειδή αποφύγατε έναν φόβο;

• Τι αισθάνεστε όταν καταναλώνετε μια τροφή που δεν θεωρείτε «ιδανική»;

• Έχετε την ανάγκη να ελέγχετε επανειλημμένα ετικέτες, συστατικά ή πληροφορίες στο διαδίκτυο;

• Μια μικρή αλλαγή επηρεάζει τη διάθεσή σας για ώρες ή ολόκληρη την ημέρα;

Η ενημέρωση για τη διατροφή μπορεί να είναι χρήσιμη. Αν, όμως, αυξάνει την αβεβαιότητα και σας κάνει να αισθάνεστε ότι πρέπει να ελέγχετε τα πάντα, μιλήστε με έναν ειδικό.

4. Ενσωματώνεται στη ζωή σας ή την καταλαμβάνει;

Εξετάστε τον χρόνο και την ενέργεια που αφιερώνετε στη διατροφή. Ο προγραμματισμός γευμάτων, η αγορά τροφίμων και η προετοιμασία μπορεί να είναι μέρος μιας λειτουργικής ρουτίνας.

Δώστε προσοχή όταν:

• οι σκέψεις για το φαγητό καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της ημέρας,

• οι αγορές και η προετοιμασία χρειάζονται υπερβολικά πολύ χρόνο,

• δυσκολεύεστε να συγκεντρωθείτε στην εργασία ή στις σπουδές,

• αφήνετε στην άκρη δραστηριότητες, σχέσεις ή ξεκούραση,

• αποκλείετε πολλές τροφές χωρίς εξατομικευμένη ιατρική οδηγία,

• εμφανίζονται κόπωση, ζάλη, ανεπιθύμητη απώλεια βάρους ή άλλες σωματικές αλλαγές.

Η επιστροφή στη δουλειά ή στο σχολείο μετά το καλοκαίρι μπορεί να κάνει αυτά τα μοτίβα πιο έντονα. Οι νέες υποχρεώσεις, τα γεύματα εκτός σπιτιού και η αλλαγή ρουτίνας μπορεί να αυξήσουν την ανάγκη για έλεγχο. Προσπαθήστε να παρατηρήσετε τη σύνδεση ανάμεσα στο άγχος και στους διατροφικούς κανόνες, χωρίς να κατηγορήσετε τον εαυτό σας.

Γιατί η «τελειότητα» στη διατροφή μπορεί να γίνει παγίδα;

Η σκέψη συχνά ακολουθεί έναν κύκλο:

1. Θέτετε έναν αυστηρό κανόνα.

2. Ανησυχείτε μήπως δεν τον τηρήσετε.

3. Νιώθετε ενοχή ή φόβο όταν υπάρχει αλλαγή.

4. Αυξάνετε ακόμη περισσότερο τον έλεγχο.

5. Περιορίζετε τη ζωή σας για να αποφύγετε τη δυσφορία.

Με τον χρόνο, μπορεί να μειωθεί η απόλαυση του φαγητού και να αυξηθεί η ψυχική εξάντληση. Ενδέχεται επίσης να επηρεαστούν οι σχέσεις, η εργασία, η διάθεση και η σωματική υγεία.

Η ορθορεξική ενασχόληση μπορεί να συνυπάρχει με άγχος, τελειοθηρία, ιδεοψυχαναγκαστικά χαρακτηριστικά, κατάθλιψη ή άλλες διατροφικές δυσκολίες. Μην προσπαθήσετε να αποφασίσετε μόνοι σας ποια είναι η αιτία. Μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση εξετάζει ολόκληρη την εμπειρία σας.

Πότε να ζητήσετε επαγγελματική αξιολόγηση

Απευθυνθείτε σε ειδικό όταν η σχέση σας με το φαγητό προκαλεί επίμονη δυσφορία ή επηρεάζει τη λειτουργικότητά σας. Μπορείτε να ξεκινήσετε μια συζήτηση αν:

• αισθάνεστε ότι δεν μπορείτε να χαλαρώσετε τους κανόνες σας,

• αποφεύγετε συστηματικά κοινωνικές περιστάσεις,

• βιώνετε έντονο άγχος, φόβο, ενοχή ή ντροπή,

• η εργασία, οι σπουδές ή οι σχέσεις σας επηρεάζονται,

• έχετε αποκλείσει πολλές τροφές,

• παρατηρείτε σωματικές αλλαγές ή διατροφικές ελλείψεις.

Μην περιμένετε να επιδεινωθεί η κατάσταση. Δεν χρειάζεται να έχετε μια επίσημη διάγνωση για να δικαιούστε υποστήριξη.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η θεραπεία;

Η υποστήριξη προσαρμόζεται στις ανάγκες, τις αξίες και το καθημερινό σας πλαίσιο. Μπορεί να περιλαμβάνει:

• ψυχοεκπαίδευση για τον κύκλο άγχους, ενοχής και ελέγχου,

• ψυχοθεραπευτική εργασία με την τελειοθηρία και την αυτοκριτική,

• σταδιακή ενίσχυση της ευελιξίας,

• διατροφική αξιολόγηση και υποστήριξη από ειδικό διαιτολόγο,

• διερεύνηση τραύματος, άγχους ή δυσκολιών συναισθηματικής ρύθμισης,

• ιατρική παρακολούθηση όταν υπάρχουν σωματικές επιπτώσεις.

Στόχος δεν είναι να σταματήσετε να ενδιαφέρεστε για την υγεία σας. Στόχος είναι να μπορείτε να φροντίζετε τον εαυτό σας χωρίς ο φόβος και οι κανόνες να ελέγχουν τη ζωή σας.

Η υγεία δεν χρειάζεται να είναι τέλεια

Η ισορροπημένη σχέση με το φαγητό δεν βασίζεται στην τελειότητα. Περιλαμβάνει πρακτικότητα, απόλαυση, κοινωνική σύνδεση και χώρο για διαφορετικές ανάγκες.

Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε αυτό το άρθρο, κάντε ένα ήρεμο πρώτο βήμα. Καταγράψτε όχι μόνο τι τρώτε, αλλά και τι σκέφτεστε και τι αισθάνεστε. Σημειώστε αν οι κανόνες περιορίζουν τις σχέσεις, τη δουλειά, τις σπουδές ή την ξεκούρασή σας. Χρησιμοποιήστε αυτές τις παρατηρήσεις για να μιλήσετε με έναν κατάλληλο επαγγελματία, όχι για να αξιολογήσετε μόνοι σας τον εαυτό σας.

Το Κε.Δι.Ψ.Υ. προσφέρει εξατομικευμένη, διαδικτυακή υποστήριξη από διεπιστημονική ομάδα ψυχολόγων, διαιτολόγων και εργοθεραπευτών. Η φροντίδα ξεκινά με αξιολόγηση και προσαρμόζεται στις ανάγκες, την επικοινωνία, τη νευροδιαφορετικότητα και την καθημερινότητα κάθε ανθρώπου. Γνωρίστε την ομάδα μας και προγραμματίστε μια δωρεάν κλήση ενημέρωσης.

Χρήσιμες πηγές

• National Institutes of Health: Orthorexia and Orthorexia Nervosa – A Comprehensive Examination

• Consensus document on the definition and diagnostic criteria for orthorexia nervosa

• Cleveland Clinic: Orthorexia – When Healthy Eating Goes Too Far

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την κλινική αξιολόγηση, την ιατρική συμβουλή ή τη θεραπεία από εξειδικευμένο επαγγελματία.