Ορθορεξία: Όταν η Υγιεινή Διατροφή Γίνεται Εμμονή

Η φροντίδα της υγείας σας μέσα από τη διατροφή μπορεί να είναι μια θετική επιλογή. Όταν, όμως, η ανάγκη για «καθαρό», «σωστό» ή «τέλειο» φαγητό αρχίζει να περιορίζει τη ζωή σας, ίσως χρειάζεται να δείτε την κατάσταση με μεγαλύτερη προσοχή.

Η ορθορεξία περιγράφει μια έντονη και επίμονη ενασχόληση με την ποιότητα και την «καθαρότητα» των τροφών. Δεν αφορά απλώς την προτίμηση σε θρεπτικά γεύματα. Αφορά την ακαμψία, τον φόβο, τις ενοχές και την ανάγκη για έλεγχο που μπορεί να συνοδεύουν τις διατροφικές επιλογές.

Ανακαλύψτε πώς να ξεχωρίσετε την ισορροπημένη διατροφή από μια σχέση με το φαγητό που προκαλεί άγχος και περιορισμούς. Ενημερωθείτε για τα σημάδια και μάθετε πότε η υποστήριξη από ειδικούς μπορεί να σας βοηθήσει.

Τι είναι η ορθορεξία;

Η ορθορεξία ή, σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, η ορθορεξία νευρική, αναφέρεται σε μια υπερβολική προσήλωση στην κατανάλωση τροφών που θεωρούνται «υγιεινές», «αγνές» ή «ασφαλείς».

Το άτομο μπορεί να ξεκινήσει με μια προσπάθεια να βελτιώσει τη διατροφή του. Σταδιακά, όμως, οι κανόνες γίνονται όλο και περισσότεροι. Η λίστα των αποδεκτών τροφών μικραίνει. Η προετοιμασία των γευμάτων απαιτεί πολύ χρόνο. Μια απρόβλεπτη αλλαγή στο πρόγραμμα μπορεί να προκαλέσει έντονη δυσφορία.

Σημαντικό είναι να γνωρίζετε ότι η ορθορεξία δεν αποτελεί επίσημη, ξεχωριστή διάγνωση στο DSM-5. Η έννοια βρίσκεται ακόμη υπό επιστημονική μελέτη και δεν υπάρχουν καθολικά αποδεκτά διαγνωστικά κριτήρια. Ωστόσο, οι συμπεριφορές που περιγράφονται μπορεί να προκαλέσουν σημαντική ψυχική, κοινωνική και σωματική επιβάρυνση.

Για αυτόν τον λόγο, μην περιμένετε να «ταιριάξετε» σε μια συγκεκριμένη διάγνωση για να ζητήσετε βοήθεια. Εστιάστε στο πώς επηρεάζει η διατροφή την καθημερινότητα και την ευεξία σας.

Υγιεινή διατροφή ή εμμονή; Η βασική διαφορά

Η ισορροπημένη διατροφή μπορεί να περιλαμβάνει προγραμματισμό και ενημερωμένες επιλογές. Δεν χρειάζεται, όμως, να είναι άκαμπτη. Αφήνει χώρο για διαφορετικές ανάγκες, περιστάσεις, προτιμήσεις και απολαύσεις.

Η ορθορεξία συνδέεται περισσότερο με τον φόβο και την υποχρέωση. Παρατηρήστε τις βασικές διαφορές:

Ισορροπημένη διατροφή	Διατροφική εμμονή
Επιτρέπει ευελιξία στις επιλογές	Επιβάλλει αυστηρούς, προσωπικούς κανόνες
Δεν καθορίζει ολόκληρη την ημέρα	Καταλαμβάνει μεγάλο μέρος των σκέψεων και του χρόνου
Δεν συνοδεύεται από έντονη ενοχή	Μια απόκλιση μπορεί να προκαλέσει ενοχές ή ντροπή
Επιτρέπει γεύματα με άλλους ανθρώπους	Μπορεί να οδηγεί σε αποφυγή εστιατορίων και κοινωνικών γευμάτων
Στηρίζει τη σωματική και ψυχική υγεία	Μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμό και διατροφικές ελλείψεις
Η αυτοεκτίμηση δεν εξαρτάται από το φαγητό	Η αξία του ατόμου συνδέεται με το πόσο «τέλεια» τρέφεται

Χρησιμοποιήστε ως πρακτικό κριτήριο την ευελιξία. Μπορείτε να αλλάξετε ένα γεύμα χωρίς έντονο άγχος; Μπορείτε να φάτε κάτι που δεν προετοιμάσατε εσείς; Μπορείτε να συμμετάσχετε σε μια κοινωνική περίσταση χωρίς να αισθανθείτε ότι αποτύχατε;

Αν η απάντηση είναι συχνά αρνητική, εξετάστε τη σχέση σας με το φαγητό με τη βοήθεια ειδικού.

Ποια σημάδια χρειάζεται να προσέξετε;

Τα σημάδια δεν εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Εξετάστε το συνολικό μοτίβο και όχι μία μεμονωμένη συμπεριφορά.

1. Αυξάνονται οι διατροφικοί κανόνες

Μπορεί να αποκλείετε σταδιακά ολόκληρες ομάδες τροφίμων ή να αποφεύγετε προϊόντα που θεωρείτε «ανεπαρκώς καθαρά». Οι κανόνες μπορεί να αφορούν τα συστατικά, την προέλευση, την επεξεργασία ή τον τρόπο μαγειρέματος.

Ο αποκλεισμός μπορεί να ξεκινήσει για έναν συγκεκριμένο λόγο. Με τον χρόνο, όμως, οι περιορισμοί ενδέχεται να επεκταθούν χωρίς σαφή ιατρική ανάγκη.

2. Ελέγχετε συνεχώς ετικέτες και πληροφορίες

Ίσως περνάτε πολύ χρόνο διαβάζοντας ετικέτες, αναζητώντας πληροφορίες στο διαδίκτυο ή συγκρίνοντας προϊόντα. Η ενημέρωση για τη διατροφή δεν είναι από μόνη της προβληματική.

Προβληματική γίνεται όταν η έρευνα δεν σας προσφέρει γνώση, αλλά περισσότερο φόβο και αβεβαιότητα. Αν αισθάνεστε ότι πρέπει να ελέγχετε τα πάντα πριν φάτε, αναγνωρίστε το ως πιθανό προειδοποιητικό σημάδι.

3. Νιώθετε έντονη ενοχή ή άγχος

Μια αλλαγή στο γεύμα ή η κατανάλωση μιας τροφής που δεν περιλαμβάνεται στους κανόνες σας μπορεί να προκαλεί δυσανάλογη αντίδραση. Ίσως νιώθετε ότι «χαλάσατε» την προσπάθειά σας ή ότι πρέπει να τιμωρήσετε τον εαυτό σας με νέο περιορισμό.

Μην θεωρείτε αυτές τις ενοχές απόδειξη έλλειψης πειθαρχίας. Συχνά αποτελούν ένδειξη ότι οι κανόνες έχουν γίνει υπερβολικά αυστηροί.

4. Αποφεύγετε κοινωνικές περιστάσεις

Μπορεί να αποφεύγετε εστιατόρια, οικογενειακά τραπέζια, διακοπές ή εκδηλώσεις επειδή δεν γνωρίζετε ποιο φαγητό θα είναι διαθέσιμο. Ίσως προτιμάτε να μην τρώτε καθόλου ή να παίρνετε πάντα δικό σας φαγητό.

Η κοινωνική απομόνωση είναι σημαντικό σημάδι. Το φαγητό αποτελεί μέρος των σχέσεων, της επικοινωνίας και της συμμετοχής στην καθημερινή ζωή.

5. Η αυτοεκτίμηση εξαρτάται από τη διατροφή

Ίσως αισθάνεστε «καλύτερος» ή «χειρότερος» άνθρωπος ανάλογα με το πόσο πιστά τηρήσατε τους κανόνες σας. Μπορεί επίσης να κρίνετε αυστηρά τις επιλογές των άλλων ή να νιώθετε ότι πρέπει να αποδείξετε τη διατροφική σας πειθαρχία.

Αναρωτηθείτε: Πόσο χώρο καταλαμβάνει η διατροφή στην ταυτότητά σας; Υπάρχουν άλλες πλευρές του εαυτού σας που απολαμβάνετε και καλλιεργείτε;

6. Εμφανίζονται σωματικές συνέπειες

Η υπερβολικά περιορισμένη διατροφή μπορεί να οδηγήσει σε ανεπαρκή πρόσληψη ενέργειας, βιταμινών ή άλλων απαραίτητων θρεπτικών συστατικών. Πιθανές συνέπειες περιλαμβάνουν κόπωση, ζάλη, δυσκολίες στον ύπνο, γαστρεντερικά συμπτώματα ή ανεπιθύμητη απώλεια βάρους.

Μην υποτιμάτε αυτά τα σημάδια. Ζητήστε ιατρική αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν υπάρχει έντονη αδυναμία, λιποθυμία, αφυδάτωση ή γρήγορη αλλαγή στη σωματική σας κατάσταση.

Γιατί μπορεί να εντείνεται στην επιστροφή σε σχολείο ή εργασία;

Η επιστροφή από τις καλοκαιρινές διακοπές συχνά φέρνει αλλαγές. Νέο πρόγραμμα, περισσότερες υποχρεώσεις, μετακινήσεις, γεύματα εκτός σπιτιού και λιγότερος διαθέσιμος χρόνος μπορούν να αυξήσουν το άγχος.

Όταν η διατροφή λειτουργεί ως τρόπος να αισθανθείτε ότι ελέγχετε την καθημερινότητα, οι αλλαγές μπορεί να ενισχύσουν τους κανόνες. Προσπαθήστε να παρατηρήσετε αν η ανάγκη για «τέλεια» διατροφή εμφανίζεται κυρίως σε περιόδους αβεβαιότητας ή πίεσης.

Μην απαιτείτε από τον εαυτό σας να προσαρμοστεί αμέσως. Αναζητήστε υποστήριξη για να οργανώσετε τη μετάβαση με τρόπο που σέβεται τις ανάγκες σας, χωρίς να ενισχύει τους περιορισμούς.

Πώς επηρεάζει την ψυχική και κοινωνική υγεία;

Η ορθορεξία μπορεί να δημιουργήσει έναν κύκλο:

1. Θέτετε έναν αυστηρό κανόνα.

2. Ανησυχείτε μήπως δεν τον τηρήσετε.

3. Αισθάνεστε ενοχή ή ντροπή όταν υπάρχει απόκλιση.

4. Αυξάνετε ακόμη περισσότερο τον έλεγχο.

5. Περιορίζετε τη ζωή σας για να αποφύγετε το άγχος.

Με τον χρόνο, μπορεί να μειωθεί η απόλαυση του φαγητού. Μπορεί επίσης να επηρεαστούν οι σχέσεις, η εργασία, οι σπουδές, η διάθεση και η συγκέντρωσή σας.

Η ορθορεξία μπορεί να συνυπάρχει με άγχος, τελειοθηρία, ιδεοψυχαναγκαστικά χαρακτηριστικά, κατάθλιψη ή άλλες διατροφικές δυσκολίες. Μην προσπαθήσετε να αξιολογήσετε μόνοι σας την αιτία. Μια ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση εξετάζει το σύνολο της εμπειρίας σας.

Πότε χρειάζεται να ζητήσετε υποστήριξη;

Απευθυνθείτε σε ειδικό ψυχικής υγείας ή σε επαγγελματία με εμπειρία στις διατροφικές διαταραχές όταν:

• Οι σκέψεις για την «καθαρότητα» του φαγητού καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της ημέρας.

• Δεν μπορείτε να χαλαρώσετε τους κανόνες σας, ακόμη και όταν σας δυσκολεύουν.

• Αποφεύγετε συστηματικά κοινωνικές περιστάσεις ή γεύματα με άλλους.

• Νιώθετε έντονο φόβο, ενοχή ή ντροπή όταν τρώτε κάτι εκτός προγράμματος.

• Έχετε αποκλείσει πολλές τροφές χωρίς εξατομικευμένη ιατρική οδηγία.

• Παρατηρείτε κόπωση, ζάλη, απώλεια βάρους ή άλλες σωματικές αλλαγές.

• Η εργασία, το σχολείο, οι σχέσεις ή η καθημερινή σας λειτουργικότητα επηρεάζονται.

Ζητήστε μια πρώτη αξιολόγηση χωρίς να περιμένετε να επιδεινωθεί η κατάσταση. Δεν χρειάζεται να έχετε «αρκετά σοβαρό» πρόβλημα για να δικαιούστε φροντίδα.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Η υποστήριξη προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε ανθρώπου. Συνήθως μπορεί να περιλαμβάνει:

• Ψυχοεκπαίδευση, ώστε να κατανοήσετε τον κύκλο των κανόνων, του φόβου και της ενοχής.

• Ψυχοθεραπεία, για την επεξεργασία της τελειοθηρίας, του άγχους, της ανάγκης για έλεγχο και των δυσκολιών αυτοεκτίμησης.

• Διατροφική υποστήριξη από διαιτολόγο με εμπειρία στις διατροφικές διαταραχές.

• Σταδιακή ενίσχυση της ευελιξίας, με ρυθμό που συμφωνείται θεραπευτικά και με σεβασμό στις ανάγκες σας.

• Ιατρική παρακολούθηση, όταν υπάρχουν ενδείξεις διατροφικής ανεπάρκειας ή άλλες σωματικές επιπτώσεις.

• Συμμετοχή της οικογένειας ή των κοντινών ανθρώπων, εφόσον αυτό είναι χρήσιμο και επιθυμητό.

Στόχος δεν είναι να σταματήσετε να ενδιαφέρεστε για την υγεία σας. Στόχος είναι να μπορείτε να φροντίζετε τον εαυτό σας χωρίς ο φόβος και οι κανόνες να ελέγχουν τη ζωή σας.

Μπορεί να υπάρξει αποκατάσταση

Η ανάρρωση δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψετε κάθε διατροφική προτίμηση ή αξία. Σημαίνει ότι μπορείτε να κάνετε επιλογές με περισσότερη ελευθερία και λιγότερο φόβο.

Επιτρέψτε στον εαυτό σας να έχει ανάγκες που αλλάζουν. Δώστε χώρο στην απόλαυση, στην κοινωνική σύνδεση και στην πρακτικότητα. Θυμηθείτε ότι η υγεία δεν εξαρτάται από την τελειότητα. Περιλαμβάνει επίσης την ψυχική ηρεμία, τις σχέσεις, την ενέργεια και τη δυνατότητα να συμμετέχετε στη ζωή σας.

Αν αναγνωρίζετε τον εαυτό σας σε αυτά τα σημάδια, επικοινωνήστε με το Κε.Δι.Ψ.Υ.. Η διεπιστημονική μας ομάδα προσφέρει εξατομικευμένη αξιολόγηση και θεραπευτική υποστήριξη για διατροφικές διαταραχές και σύνθετες δυσκολίες γύρω από το φαγητό. Ενημερωθείτε επίσης για τις διατροφικές διαταραχές και τις άλλες διατροφικές δυσκολίες.

Χρήσιμες πηγές

• Cleveland Clinic: Orthorexia – When Healthy Eating Goes Too Far

• National Institutes of Health: Orthorexia and Orthorexia Nervosa – A Comprehensive Examination

• Consensus document on the definition and diagnostic criteria for orthorexia nervosa

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την κλινική αξιολόγηση, την ιατρική συμβουλή ή τη θεραπεία από εξειδικευμένο επαγγελματία.